Η τραμαδόλη, νόμιμο παυσίπονο, απαγορεύτηκε στους αγώνες από το 2024

Ένα αναλγητικό που βρίσκεται νόμιμα στο φαρμακείο, δίνεται με ιατρική συνταγή και χρησιμοποιείται για έντονο πόνο έχει περάσει τα τελευταία χρόνια στο κέντρο μιας άλλης συζήτησης. Το ερώτημα αφορά τα όρια ανάμεσα στη θεραπεία και στο ντόπινγκ. Για την τραμαδόλη, συνθετικό οπιοειδές αναλγητικό, υπάρχουν αποδείξεις ότι σε ορισμένες συνθήκες ανεβάζει την αθλητική απόδοση. Το εύρημα αυτό, μαζί με τους κινδύνους για την υγεία, οδήγησε την Παγκόσμια Υπηρεσία Αντιντόπινγκ (WADA) να την απαγορεύσει κατά τη διάρκεια των αγώνων από την 1η Ιανουαρίου 2024.

Η περίπτωση έχει μια ιδιαιτερότητα. Δεν πρόκειται για άγνωστη ουσία φτιαγμένη αποκλειστικά ώστε να ενισχύει παράνομα τους αθλητές. Είναι αναγνωρισμένο φάρμακο, σε χρήση από την ιατρική για μέτριο έως σοβαρό πόνο. Η νόμιμη θεραπευτική χορήγηση δεν ανοίγει, όμως, τον δρόμο για απεριόριστη χρήση στον αθλητισμό.

Η τραμαδόλη δρα στο κεντρικό νευρικό σύστημα, με επίδραση στους οπιοειδείς υποδοχείς και στη λειτουργία νευροδιαβιβαστών που συμμετέχουν στην επεξεργασία του πόνου. Έτσι μπορεί να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η σωματική δυσφορία. Όταν η προσπάθεια κρατάει πολλή ώρα, το αποτέλεσμα αυτό μπορεί να αποκτήσει ξεχωριστή σημασία για τον αθλητή.

Η μελέτη που μέτρησε την επίδοση

Το 2023, ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Κεντ στη Βρετανία παρουσίασε στο περιοδικό Journal of Applied Physiology μελέτη που έδωσε μετρήσιμα στοιχεία για το πώς η τραμαδόλη επηρεάζει την απόδοση στον αθλητισμό.

Συμμετείχαν 27 καλά προπονημένοι ποδηλάτες. Στην τελική ανάλυση συμπεριλήφθηκαν τα δεδομένα 25 εξ αυτών. Οι δοκιμασίες ποδηλασίας έγιναν υπό δύο συνθήκες, με λήψη τραμαδόλης ή εικονικού φαρμάκου, και οι συμμετέχοντες δεν γνώριζαν τι είχαν πάρει.

Η διαφορά ήταν σαφής. Με τραμαδόλη, οι ποδηλάτες έκλεισαν χρονομετρημένη διαδρομή 25 μιλίων, περίπου 40 χιλιομέτρων, κατά μέσο όρο 50 δευτερόλεπτα πιο γρήγορα. Η βελτίωση έφτανε το 1,3%. Η μέση ισχύς που παρήγαγαν ήταν αυξημένη κατά εννέα Watt.

Σε αγώνα υψηλού επιπέδου, τέτοιο περιθώριο μπορεί να μετακινήσει αισθητά την τελική κατάταξη. Καλύτερο χρόνο με την ουσία είχαν 19 από τους 25 ποδηλάτες.

Καταγράφηκε επίσης μείωση της υποκειμενικής αίσθησης της προσπάθειας σε άσκηση σταθερής έντασης. Δεν υπήρξε, όμως, αντίστοιχη πτώση της έντασης του πόνου κατά την ποδηλασία. Η βελτίωση της επίδοσης δεν αποδείχθηκε ότι προέρχεται απλώς από την εξάλειψη του πόνου. Φαίνεται να συνδέεται και με το πώς ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την καταπόνηση.

Οι ερευνητές τόνισαν το όριο της μελέτης. Τα αποτελέσματα αφορούν μια συγκεκριμένη ομάδα καλά προπονημένων ποδηλατών και δεν γενικεύονται αυτόματα σε όλα τα αθλήματα ή σε κάθε αθλητή.

Η UCI είχε κινηθεί νωρίτερα

Η Διεθνής Ομοσπονδία Ποδηλασίας (UCI) είχε αναγνωρίσει τους κινδύνους της τραμαδόλης πολύ πριν από την απόφαση της WADA. Τον Μάρτιο του 2019 έβαλε φραγμό στην παρουσία της σε διοργανώσεις που καλύπτονται από τους δικούς της κανονισμούς, με βασικό επιχείρημα την υγεία και την ασφάλεια.

Η ανησυχία είχε βάση. Μεταξύ των ανεπιθύμητων ενεργειών της ουσίας περιλαμβάνονται υπνηλία, ζάλη, ναυτία και πτώση της συγκέντρωσης. Στην ποδηλασία, τέτοιες επιδράσεις ενδέχεται να μεγαλώνουν τον κίνδυνο ατυχήματος.

Τα στοιχεία της UCI δείχνουν και την έκταση του φαινομένου. Το 2017, ενδείξεις χρήσης τραμαδόλης εμφανίζονταν σε περίπου 4,4% των δειγμάτων που είχαν ληφθεί από ποδηλάτες στη διάρκεια αγώνων. Από τα δείγματα 35 ολυμπιακών αθλημάτων που ήταν θετικά για την ουσία, το 68% προερχόταν από την ποδηλασία.

Οι περιορισμοί συνοδεύτηκαν από αισθητή πτώση της καταγεγραμμένης χρήσης. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποίησε η UCI, η συχνότητα εντοπισμού στην ποδηλασία έπεσε από περίπου 4% έως 6% πριν από το 2019 σε 0,2% έως 0,5% μετά την απαγόρευση.

Από την πορεία αυτή προκύπτει ότι ένας κανονισμός μπορεί να αλλάξει τη χρήση μιας ουσίας, ακόμη κι αν το φάρμακο συνεχίζει να διατίθεται για θεμιτούς ιατρικούς λόγους.

Πού σταματά η θεραπεία και πού αρχίζει η παράβαση

Η WADA παρακολουθούσε επί χρόνια τη χρήση της τραμαδόλης στον αθλητισμό. Τα δεδομένα της είχαν δείξει την ουσία όχι μόνο στην ποδηλασία, αλλά και σε αθλήματα όπως το ράγκμπι και το ποδόσφαιρο.

Η ένταξή της στον κατάλογο απαγορευμένων ουσιών από το 2024 στηρίχθηκε σε δύο παράγοντες. Ο πρώτος είναι τα επιστημονικά στοιχεία για πιθανή ενίσχυση της απόδοσης. Ο δεύτερος είναι οι κίνδυνοι που συνδέονται με τα οπιοειδή αναλγητικά.

Η απαγόρευση ισχύει στην αγωνιστική περίοδο, όπως την ορίζουν οι κανονισμοί αντιντόπινγκ. Δεν καλύπτει γενικά κάθε χρονική στιγμή για έναν αθλητή. Χρήση εκτός αγώνων μπορεί πάντως να δημιουργήσει πρόβλημα, αν η ουσία εξακολουθεί να ανιχνεύεται σε δείγμα που λαμβάνεται μέσα στην αγωνιστική περίοδο.

Για αθλητές που χρειάζονται πραγματικά τραμαδόλη λόγω ιατρικής πάθησης υπάρχει η διαδικασία εξαίρεσης για θεραπευτική χρήση, γνωστή ως TUE, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις. Ιατρική συνταγή, από μόνη της, δεν ισοδυναμεί με εξαίρεση από τους κανόνες.

Ο ερασιτεχνικός αθλητισμός και οι κίνδυνοι

Το ζήτημα δεν περιορίζεται, σε θεωρητικό επίπεδο, στους επαγγελματίες. Η διάδοση των αγώνων δρόμου, των μαραθωνίων, των ποδηλατικών αγώνων και των διοργανώσεων αντοχής έχει σχηματίσει μια μεγάλη κοινότητα ερασιτεχνών, που κυνηγούν διαρκώς καλύτερες επιδόσεις.

Επαρκή στοιχεία, πάντως, δεν υπάρχουν ώστε να υποστηριχθεί ότι η χρήση τραμαδόλης είναι εκτεταμένη πρακτική ανάμεσα στους ερασιτέχνες μαραθωνοδρόμους. Η επιστημονική τεκμηρίωση αφορά κυρίως συγκεκριμένα αθλήματα και ελεγχόμενες ομάδες αθλητών.

Ο κίνδυνος από ισχυρά παυσίπονα χωρίς ιατρική καθοδήγηση δεν αναιρείται. Ερασιτέχνης δρομέας με τραυματισμό ή έντονο πόνο μπορεί να θεωρήσει ότι ένα αναλγητικό θα του επιτρέψει να συνεχίσει την προσπάθεια. Ο πόνος, όμως, λειτουργεί συχνά ως προειδοποιητικός μηχανισμός του οργανισμού. Η φαρμακευτική καταστολή του δεν αντιμετωπίζει την αιτία που τον προκαλεί.

Σε αγώνες μεγάλης διάρκειας, η κόπωση, η θερμική καταπόνηση και η αφυδάτωση μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη φυσιολογική λειτουργία. Η λήψη οπιοειδούς χωρίς ιατρική παρακολούθηση προσθέτει εκεί έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου.

Η τραμαδόλη μπορεί επίσης να οδηγήσει σε εξάρτηση. Σε κάποιες περιπτώσεις έχει συνδεθεί με σπασμούς και με σοβαρές παρενέργειες, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με ορισμένα φάρμακα ή με άλλες κατασταλτικές ουσίες.

Νόμιμο φάρμακο, διαφορετικός ρόλος στον αγώνα

Η υπόθεση φέρνει στο προσκήνιο μια ευρύτερη πρόκληση για την αθλητική ιατρική. Νομιμότητα ενός φαρμάκου και δυνατότητα χορήγησης μέσω του συστήματος υγείας δεν σημαίνουν ότι η χρήση του είναι ασφαλής ή επιτρεπτή για κάθε σκοπό.

Η ίδια ουσία μπορεί να αποτελεί αναγκαία θεραπευτική επιλογή για έναν ασθενή και, ταυτόχρονα, απαγορευμένο μέσο ενίσχυσης της επίδοσης σε έναν αγώνα. Η διάκριση δεν στηρίζεται μόνο στις προθέσεις του αθλητή. Εξαρτάται και από τους ισχύοντες κανονισμούς, τις ιατρικές ενδείξεις και τις συνθήκες χρήσης.

Στην περίπτωση της τραμαδόλης, η έρευνα έδειξε επίδραση που δεν σταματά στην ανακούφιση του πόνου και αποτυπώνεται με μετρήσιμο τρόπο στην απόδοση. Την ίδια στιγμή, οι παρενέργειες δείχνουν ότι το κυνήγι καλύτερου αποτελέσματος μπορεί να κοστίσει στην υγεία.

Η αντιμετώπιση του ντόπινγκ δεν αφορά μόνο παράνομες ουσίες ή οργανωμένα κυκλώματα. Αφορά και φάρμακα της καθημερινής ιατρικής πρακτικής, όταν η χρήση τους μεταφέρεται από το θεραπευτικό περιβάλλον στον αγωνιστικό χώρο και αποκτά άλλο χαρακτήρα.

Η τραμαδόλη το δείχνει καθαρά. Μπορεί να είναι εντελώς νόμιμο ως φάρμακο. Αν όμως χρησιμοποιηθεί για να επιτευχθεί καλύτερη αθλητική επίδοση, η χρήση παραβιάζει τους κανόνες και θέτει σε κίνδυνο όποιον το λαμβάνει.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow